تاریخ و دیالکتیک، آغاز ١۲

مقاله شماره ۸۹/۳۰

ادامه بخش پنجم

شناخت هگل، شناخت دوران بورژوازى‏‏‏‏

از آنچه که گفته شد این نتیجه بدست مى‏‏‏‏آید، (م) که  شناخت دیالکتیک در کل جوانب آن و درک همه‏جانبه و کامل اهمیت آن تنها در مرحله نسبتاً پیشرفته سرمایه‏دارى‏‏‏‏ به مسئله‏اى‏‏‏‏  آگاهانه تبدیل شد. اشتباه هگل در آن بود که متوجه نشد که مرحله شناختى‏‏‏‏ که او در روند رشد تئورى‏‏‏‏ شناخت کشف کرد و برشمرد، مرحله‏اى‏‏‏‏ که با مرحله تاریخى‏‏‏‏ هستى‏‏‏‏ واقعیت عینى‏‏‏‏ جامعه سرمایه‏دارى‏‏‏‏ در انطباق است، منحصراً متعلق است به جهان بورژوازى‏‏‏‏ و فاقد ارزش ابدى‏‏‏‏ و ازلى‏‏‏‏ است.

شناخت هگل، اسلوب علمى‏‏‏‏ شناخت

اما هم‏زمان با این کشف هگل، شرایط و چگونگى‏‏‏‏ حرکت و رشد هـر شناخت علمى‏‏‏‏ نیز کشف شد؛ و لذا اسلوب علمى‏‏‏‏ شناخت بطور کلى‏‏‏‏ نیز با این کشف بدست آمد. تفاوت ماهوى‏‏‏‏ بین چگونگى‏‏‏‏ لحظهِ بود “هستى‏‏‏‏”، یعنى‏‏‏‏ آنطور که این هستى‏‏‏‏ خود را در لحظه تاریخى‏‏‏‏ مى‏‏‏‏نمایاند، و “حقیقت” که در آن لحظات و جنبه‏هاى‏‏‏‏ هستى‏‏‏‏ در ارتباط با کلیت درک مى‏‏‏‏شوند، در آن است که اسلوب شناخت کلیت- حقیقت را مى‏‏‏‏توان هم براى‏‏‏‏ بررسى‏‏‏‏ شرایط فئودالیته و هم سرمایه‏دارى‏‏‏‏ به کار گرفت. گرچه محتواى‏‏‏‏ مشخص، و از این رو بسیار متنوع، و از نظر کیفى‏‏‏‏ متفاوت  حقیقت، و اشکال حرکت و تغییر آن، چه از نظر حرکت و تغییر درونى‏‏‏‏ و چه از نظر چگونگى‏‏‏‏ تظاهر کاتگورى‏‏‏‏گونه- ظاهرى‏‏‏‏ آن، در هر فرماسیون اجتماعى‏‏‏‏ بکلى‏‏‏‏ فرق مى‏‏‏‏کند. از آنچه که گفته شد، این نتیجه حاصل مى‏‏‏‏شود که مرحله ماوراء تاریخى‏‏‏‏ شناخت و تظاهر ظاهرى‏‏‏‏ (پسیکولوژیک) آن، دقیق نیست و مى‏‏‏‏تواند تنها در عام‏ترین ابعاد براى‏‏‏‏ آن عامیت قائل شد و آن را تعمیم داد، و درواقع باید براى‏‏‏‏ هر نظم اجتماعى‏‏‏‏ تئورى‏‏‏‏ علمى‏‏‏‏ شناخت منطبق با وجود مشخص هستى‏‏‏‏ آن و مضمون و ذات هر هستى‏‏‏‏ مشخص ایجاد نمود. مثلاً آموزش کاتگورى‏‏‏‏ها Kategorien  [مراجعه شود به بخش چهارم و XXXXIV] که مارکس مطرح مى‏‏‏‏سازد، به صورت مورد نظر او تقریباً نمى‏‏‏‏تواند درباره جوامع غیرسرمایه‏دارى‏‏‏‏ به کار‏ گرفته شود؛ ظاهر پدیده کاتگورى‏‏‏‏ انعطاف ناپذیر، دسته بندى‏‏‏‏ شده، خشک و جامد است و بشدت وابسته است به پدیده “به شى‏‏‏‏ء  تبدیل شدن” روابط اجتماعى‏‏‏‏ در روند تولید سرمایه‏دارى‏‏‏‏. رابطه‏اى‏‏‏‏ که در اثر “گم” شدن روابط و وابستگى‏‏‏‏هاى‏‏‏‏ آن با مراحل و بخش‏هاى‏‏‏‏ دیگر کلیت، به “چیزى‏‏‏‏” مجرد، متحجر، انتزاعى‏‏‏‏ و غیرقابل شناخت تبدیل شده است. به قول مارکس به “هیروگلیف” تبدیل شده است. خصلتِ به شى‏‏‏‏ء تبدیل شدنِ، مثلاً در فئودالیسم، یافت نمى‏‏‏‏شود و لذا مقوله کاتگورى‏‏‏‏ نیز در این نظام [که در آن برداشت فلسفه طبیعى‏‏‏‏ حاکم است] یافت نمى‏‏‏‏شود (LVIII).

اگر بى‏‏‏‏نیازى‏‏‏‏ از اینگونه تئورى‏‏‏‏هاى‏‏‏‏ مشخص شناخت علمى‏‏‏‏ براى‏‏‏‏ هر دوران در جریان پژوهش علمى‏‏‏‏ وجود دارد، از این رو است که همیشه بالاترین مرحله شناخت به طور طبیعى‏‏‏‏ و به صورت خودکار اشکال کهنه‏تر و نارس‏تر شناخت را در خود ادغام مى‏‏‏‏کند [مثلاً منطق دیالکتیکى‏‏‏‏، منطق صورى‏‏‏‏ را در خود نهفته دارد] و پژوهش را بدون اِشکال ممکن مى‏‏‏‏سازد، همانطور که مارکس بارها در نوشته‏هایش به آن اشاره مى‏‏‏‏کند.

تفاوت واقعیت‏امر و حقیقت

بـهرجهت، لااقل براى‏‏‏‏ فرد پایبند به دیالکتیک، تردیدى‏‏‏‏ وجود ندارد که اولین و بى‏‏‏‏واسطه‏ترین مرحله نزدیک شدن به درک کلیت، درک لحظات و جنبه‏هاى‏‏‏‏ کلیت است که در واقعیت هستى‏‏‏‏ خود Faktizitaet تظاهر مى‏‏‏‏کنند و “واقعیت‏امر” نامیده مى‏‏‏‏شوند. هرچقدر واقعیت به کمک توجه به منابع “ناب‏تر و دقیق‏تر” برجسته شود، به همان نسبت و به‏ همان روشنى‏‏‏‏ هم تنها ظاهر کاتگورى‏‏‏‏گونه و خشک وخالى‏‏‏‏ و بى‏‏‏‏محتواى‏‏‏‏ آن جنبه و لحظه بیان مى‏‏‏‏شود. این اما به این مفهوم نیست که گویا عمل تکنیکى‏‏‏‏ تعیین و ثبت واقعیت‏امر و جمع‏آورى‏‏‏‏ آن‏ها کارى‏‏‏‏ است اضافى‏‏‏‏ و بى‏‏‏‏جا. درست برعکس، چنین تدارکى‏‏‏‏ به معناى‏‏‏‏ مرحله نخستین روند است براى‏‏‏‏ آنکه روند شناخت بتواند در قدم‏هاى‏‏‏‏ بعدى‏‏‏‏، با غلبه بر محدودیتى‏‏‏‏ که در ظاهر توسط “واقعیت‏امر” ایجاد شده است، حرکت کند و به ذات و مضمون حقیقت پى‏‏‏‏ببرد.

تفاوت بین برداشت متافیزیکى‏‏‏‏ و دیالکتیکى‏‏‏‏ از تاریخ در این امر نهفته است که درحالیکه اولى‏‏‏‏ بى‏‏‏‏حدومرز به و اقعیت‏امر و فاکت باور دارد، برعکس آن، دیالکتیک واقعیت‏امر را تنها بیان مرحله ساده‏اى‏‏‏‏ از حقیقت تاریخى‏‏‏‏ درک مى‏‏‏‏کند که ارتباطاتش هنوز شناخته شده نیست و از این رو با نگاهى‏‏‏‏ بشدت انتقادى‏‏‏‏ به بررسى‏‏‏‏ آن  مى‏‏‏‏پردازد.

جدایى‏‏‏‏ و بهم‏پیوستگى‏‏‏‏- بهم‏تنیدگى‏‏‏‏ شکل و محتوا

جدایى‏‏‏‏ چگونگى‏‏‏‏ تظاهر شکل و محتوا- مضمون (ذات) پدیده‏ها در تئورى‏‏‏‏ دیالکتیک تاریخى‏‏‏‏ نه تنها اتفاقى‏‏‏‏ نیست، بلکه مابین آن دو همیشه فاصله‏اى‏‏‏‏ ضرورى‏‏‏‏ و بى‏‏‏‏پایان وجود دارد. چگونگى‏‏‏‏ وضع مشخص این فاصله را مى‏‏‏‏توان از شرایط مشخص موجود استخراج کرد. درعین‏حال تظاهر و مضمون پدیده از این رو مشابه بوده و وحدتى‏‏‏‏ را تشکیل مى‏‏‏‏دهند، زیرا درک هر دو تنها در بهم‏پیوستگى‏‏‏‏- بهم‏تنیدگى‏‏‏‏ ضرورى‏‏‏‏ آن‏ها ممکن مى‏‏‏‏شود. بهم‏پیوستگى‏‏‏‏ و بهم‏تنیدگى‏‏‏‏اى‏‏‏‏ که ناشى‏‏‏‏ از قرارداشتن در شرایط مشابـه بوده و تحت تاثیر این شرایط پدید مى‏‏‏‏آید.

اسلوب دیالکتیکى‏‏‏‏ کشف این روابط بغرنج مشخص بین تظاهر شکل و محتواى‏‏‏‏ پدیده و از این طریق آشکار کردن مضمون و ذات پدیده، شیوه جستجو کردن چگونگى‏‏‏‏ ارتباط واقعى‏‏‏‏ “واقعیت”هاى‏‏‏‏ متقابل و متضاد در روند کلیت است. (مراجعه شود به بخش “اسلوب دیالکتیک مشخص”).

اما اگر آنچه که “واقعیت” نام دارد، تنها تظاهر یک جنبه، یک‏سوى‏‏‏‏ دلبخواه حقیقت است، با ضرورت معینى‏‏‏‏که به صورت انتزاعى‏‏‏‏ و تحریف شده منعکس مى‏‏‏‏شود، آنوقت این انعکاس [پسیکولوژیک] واقعیت، چیزى‏‏‏‏ جز یک کاتگورى‏‏‏‏ ایدئولوژیک را بیان نمى‏‏‏‏کند. آنوقت روشن هم هست که این انعکاس نکته ایدئولوژیک، دارى‏‏‏‏ مفاهیم بکلى‏‏‏‏ متفاوتى‏‏‏‏ در روابط مختلف اجتماعى‏‏‏‏ مى‏‏‏‏باشد. براى‏‏‏‏ مثال، واقعیت ساده و به سهولت قابل فهم درباره توسعه ایده جهان وطنى‏‏‏‏ Kosmopolitismus در آغاز تاریخ اروپائى‏‏‏‏ دوران ما، بکلى‏‏‏‏ داراى‏‏‏‏ محتواى‏‏‏‏ دیگرى‏‏‏‏ بوده است از آنچه در دوران کنونى‏‏‏‏ دارد. واقعیت تجاوز “امپریالیستى‏‏‏‏” به سرزمین غریبه در قرون وسطى‏‏‏‏، معنایى‏‏‏‏ بکلى‏‏‏‏ متفاوت دارد از چنین واقعه‏اى‏‏‏‏ در دوران حضور امپریالیسم در جهان امروز. سیماى‏‏‏‏ “واقعاً” مشابـهه جنبش‏هاى‏‏‏‏ آزادى‏‏‏‏بخش مى‏‏‏‏تواند تحت شرایط متفاوت حتى‏‏‏‏ معنایى‏‏‏‏ متضاد داشته باشد. مثلاً اگر جنبش آزادى‏‏‏‏بخش دهقانان فرانسوى‏‏‏‏ در قرون وسطى‏‏‏‏، یعنى‏‏‏‏ جنبش ژاکوئرى‏‏‏‏ Jacquerie، را با قیام ارتجاعى‏‏‏‏ دهقانان در وندئهِ Vendee، در دوران انقلاب بزرگ مقایسه کنیم که هدف ظاهرى‏‏‏‏ جنبش ارتجائى‏‏‏‏ وندئه هم دستیابى‏‏‏‏ به “آزادى‏‏‏‏” بود، آنوقت این نکته به سرعت روشن مى‏‏‏‏شود [مضمون متفاوت طبقاتى‏‏‏‏- تاریخى‏‏‏‏ “آزادى‏‏‏‏” که در دوران کنونى‏‏‏‏ (١٣٨٩ به بعد) در جنبش مردمى‏‏‏‏ در ایران مطرح است، به سرعت روشن مى‏‏‏‏شود: آزادى‏‏‏‏ مردمى‏‏‏‏ در ارتباط با عدالت اجتماعى‏‏‏‏ و راه رشد آینده کشور، در برابر “آزادى‏‏‏‏” و “حقوق بشر” نوع آمریکایى‏‏‏‏]. یا بیاد بیاوریم که در پس ظاهر کاتگورگونه تصوراتِ ثابتِ حقوقى‏‏‏‏، مذهبى‏‏‏‏ و اخلاقى‏‏‏‏، در طول زمان چه محتواهاى‏‏‏‏ سخت تغییر یابنده پنهان شده‏اند. بلى‏‏‏‏، حتى‏‏‏‏ ساده‏ترین ارقام آمارگیرى‏‏‏‏ تنها بیان ظاهرى‏‏‏‏ نکته‏اى‏‏‏‏ است، که اگر آن را طبق “مضمون” آن در محل خود در ساختار روند در جریان قرار ندهیم، آنجا که جاى‏‏‏‏ واقعى‏‏‏‏ اوست، آنوقت به‏مثابه لحظه‏اى‏‏‏‏ Moment از کلیت مربوط به خود ظهور نمى‏‏‏‏کند. شادانوف Shadanow در انتقاد خود به کتاب تاریخ فلسفه آلکساندروف Alexandrow حق داشت نظر او را نادرست اعلام کند که تنها به این علت که آلمان در پایان قرن ۱۸ تنها ۲۵ % مردم شهرنشین داشت، باید آلمان را کشورى‏‏‏‏ عقب مانده دانست. شادانوف شرایط رشدیافته‏تر فرانسه را براى‏‏‏‏ مقایسه مطرح مى‏‏‏‏سازد که در همان زمان تنها ده درصد مردم آن شهرنشین بودند (۸۳).

در سال ۱۸۲۲ هگل با سخنانى‏‏‏‏ که امروز هم صائب هستند، علیه اسلوب یک‏طرفه برخوردِ انتقادى‏‏‏‏ به منابع توسط نى‏‏‏‏بورز Nibuhrs، معلم رانکز Rankes، موضع اتخاذ کرد: «حتى‏‏‏‏ تاریخ‏نویس معمولى‏‏‏‏ با شعورى‏‏‏‏ متوسط که مدعى‏‏‏‏ است و نظرش آنست که او تنها وقایع را  ثبت مى‏‏‏‏کند، در اندیشه خود غیرفعال نیست؛ او کاتگورى‏‏‏‏هاى‏‏‏‏ خود را با خود حمل مى‏‏‏‏کند و از زاویه آن‏ها به وقایع مى‏‏‏‏نگرد» (۸۴). اما این کاتگورى‏‏‏‏ها را «تاریخ‏نویس متوسط ومعمولى‏‏‏‏» و همچنین تاریخ‏نویس «ژنى‏‏‏‏» بطور دلبخواه تولید نمى‏‏‏‏کند، بلکه آن‏ها نتیجه ضرورى‏‏‏‏ تاثیر اجتناب‏ناپذیر حقیقت در مغز او هستند که گناه آن بر دوش او نیست. این حقیقت، یعنى‏‏‏‏ شرایط معین روابط اجتماعى‏‏‏‏ دوران حیات انسان معین. این روابط اولاً عبارت است از چگونگى‏‏‏‏ کسب ظاهرى‏‏‏‏- در سطح و شکلى‏‏‏‏- صورى‏‏‏‏، متافیزیکى‏‏‏‏- یک سویه حقیقت، یعنى‏‏‏‏ شکل درک “مطابق با عقل سلیمِ” Verstandsmaessig حقیقت مشخص توسط انسان. این شکل ظاهرى‏‏‏‏- متافیزیکى‏‏‏‏ تحت شرایط معینى‏‏‏‏ در اشکال ایدئولوژیکى‏‏‏‏ و کاتگورى‏‏‏‏وار تجربه مى‏‏‏‏شوند و جا مى‏‏‏‏افتند و به این شکل به مغز دانشمند هم راه مى‏‏‏‏یابند. آن دانشمندانى‏‏‏‏ که قادر نیستند در برابر پیش‏داورى‏‏‏‏ کاتگورى‏‏‏‏گونه خود مقاومت نشان دهند، اغلب دچار این اغفال مى‏‏‏‏شوند، باور کنند که هرچه بیش‏تر رفتارشان «ساده، طبیعى‏‏‏‏ و بدون چشم‏داشت» باشد، آنطور که مارکس آن را مى‏‏‏‏نامد: «بدور از هرنوع تردستى‏‏‏‏»، آنوقت مى‏‏‏‏اندیشند که بـه همان نسبت هم مى‏‏‏‏توانند از هرنوع تاثیر ذهنى‏‏‏‏ مصون بمانند و باشند. از این رو آن‏ها اندیشه دیالکتیکى‏‏‏‏ مخالف شیوه اندیشه خود را یک‏تردستى‏‏‏‏ متافیزیکى‏‏‏‏ ارزیابى‏‏‏‏ مى‏‏‏‏کنند و نتایج ناشى‏‏‏‏ از به کار گرفتن شیوه دیالکتیکى‏‏‏‏ که ردیف تاریخ وقایع Chronologie را از بین مى‏‏‏‏برد و زیر پاى‏‏‏‏ به ظاهر محکم واقعیت‏امر را خالى‏‏‏‏ مى‏‏‏‏کند، زورگویى‏‏‏‏ ناب مى‏‏‏‏دانند. تاریخ‏شناسانِ مارکسیستِ اندکى‏‏‏‏ وجود ندارند که در مقابل این انتقاد دست وپاى‏‏‏‏ خود را گم مى‏‏‏‏کنند.

حتى‏‏‏‏ در شکل بیان، دره عمیق بین برداشت تاریخى‏‏‏‏ توسط اندیشه دیالکتیکى‏‏‏‏ و متافیزیکى‏‏‏‏ وجود دارد. (م) آنچه مدافعان پژوهش واقعیت‏امر را ناراحت مى‏‏‏‏کند، پویائى‏‏‏‏ و بظاهر خودسرانه بودن در برخورد به فاکت‏ها در شیوه دیالکتیکى‏‏‏‏ است. اما درواقع، این تنها شیوه متناسب براى‏‏‏‏ درک حقیقت است. ما پیش‏تر نشان دادیم که روند حیات اجتماعى‏‏‏‏ از یک نظم علّى‏‏‏‏ ساده برخوردار نیست، بلکه از ساختارى‏‏‏‏ پیچیده و تودرهم و بهم‏پیوستگى‏‏‏‏- بهم‏تنیدهِ شدهِ ریشه‏ها تشکیل مى‏‏‏‏شود که قانونمندى‏‏‏‏ داخلى‏‏‏‏ نظم آن‏ها داراى‏‏‏‏ تقسیم‏بندى‏‏‏‏ نظم یافته‏اى‏‏‏‏ مى‏‏‏‏باشد. مارکس مى‏‏‏‏گوید: پدیده‏هاى‏‏‏‏ اجتماعى‏‏‏‏ همه هم‏زمان وجود دارند و شرط بود یکدیگر هستند. واقعاً هم دانش راسیونالیستى‏‏‏‏ [عقلایى‏‏‏‏] پذیرفته است که ردیف کردن وقایع به ترتیب وقوع تاریخى‏‏‏‏ آن‏ها chronologisch، با جریان واقعى‏‏‏‏ آن‏ها در تضاد است. اما این دانش هنوز درک نکرده است که ایجاد ارتباط یک‏طرفه علـّى‏‏‏‏ بین وقایع [باران مى‏‏‏‏بارد، پس زمین خیس است]، تنها ظاهر وجودى‏‏‏‏ آن‏ها، یعنى‏‏‏‏ برداشت صرفاً کاتگورى‏‏‏‏گونه فاکت و واقعیت‏امر را برجسته مى‏‏‏‏سازد و در همین مرز نیز از حرکت بازمى‏‏‏‏ماند [با آمدن باران، زمین زیر بارش قرار دارد، بدون آنکه شرایط لحظه تاریخى‏‏‏‏ زمین در محاسبه وارد شود. زیرا مثلاً در اثر تبخیر لحظه‏اى‏‏‏‏ آب باران بر روى‏‏‏‏ زمین بسیار داغ، زمین “خیس” نمى‏‏‏‏شود].

اسلوبى‏‏‏‏ که مى‏‏‏‏خواهد بغرنجى‏‏‏‏ حرکت حقیقت را روشن سازد، باید خود نیز بشدت انعطاف‏پذیر باشد، انجماد کاتگورگونه و قالبى‏‏‏‏ “اندیشه اصالت واقعیت‏امر” [پاى‏‏‏‏بندى‏‏‏‏ به فاکت و تنها دیدن فاکت‏ها] را پشت سر بگذارد و بر آن غلبه کند و این توانایى‏‏‏‏ را بوجود آورد که راه‏هاى‏‏‏‏ پرپیچ وخم ایجادشدن حقیقت را دنبال کند و بپیماید. مارکس این نکته را در ارتباط با برخورد به نظریات لانگه Lange در نامه‏اى‏‏‏‏ به کوگنلمان Kugelmann چنین توصیف مى‏‏‏‏کند: لآنگه «اصلاً احساسى‏‏‏‏ هم براى‏‏‏‏ آن ندارد که “حرکت آزاد در موضوع”، هیچ چیز دیگرى‏‏‏‏ نیست جز توضیح و شرح و بسط و پرحرفى‏‏‏‏ درباره اسلوبى‏‏‏‏ که موضوع را مورد مطالعه قرار مى‏‏‏‏دهد، یعنى‏‏‏‏ اسلوب دیالکتیکى‏‏‏‏». تاکنون بکلى‏‏‏‏ از مدنظر دور مانده است که مارکس در این ارتباط نکات پراهمیتى‏‏‏‏ را مطرح کرده است. منظور ما از بیان این مطالب، تنها نکاتى‏‏‏‏ نیست که مى‏‏‏‏توان در آثار مارکس و انگلس یافت که به برشمردن و پروراندن اسلوب تحقیقات دیالکتیکى‏‏‏‏ مربوط مى‏‏‏‏شود. آنچه که مربوط به این اسلوب است، لنین هم توجه را به آن جلب مى‏‏‏‏کند، وقتى‏‏‏‏ مى‏‏‏‏نویسد: «اگر مارکس مشخصاً نظریاتى‏‏‏‏ درباره “منطق” Logik از خود باقى‏‏‏‏ نگذاشته است، اما در عوض منطق کتاب “سرمایه” را از خود به جا گذاشته است» (۸۵). برخى‏‏‏‏ از جوانب این شیوه منطق [دیالکتیکى‏‏‏‏] را مورد توجه قرار داده ایم، اما  مایلیم انگشت روى‏‏‏‏ دو نکته دیگر هم بگذاریم، نکاتى‏‏‏‏ که در آن‏ها مارکس دقیقاً به موضوع بحث کنونى‏‏‏‏ ما مى‏‏‏‏پردازد.

ظاهرامر و بغرنجى‏‏‏‏ حقیقت

در “ایدئولوژى‏‏‏‏ آلمانى‏‏‏‏” مارکس فوبرباخ را سرزنش مى‏‏‏‏کند که «برداشت او از دنیاى‏‏‏‏ احساسات … محدود مى‏‏‏‏ماند، یعنى‏‏‏‏ تنها در سطح نظاره‏گرانه و به پرداختن به ظاهر آن» (تکیه از ل ک) باقى‏‏‏‏مى‏‏‏‏ماند و آنجائى‏‏‏‏ که او سعى‏‏‏‏ مى‏‏‏‏کند «موضع خود را درباره احساسات بیان کند»، او این کوشش را از پشت عینک یک فیلسوف انجام مى‏‏‏‏دهد، یعنى‏‏‏‏ به کمک مفهومى‏‏‏‏ متافیزیکى‏‏‏‏ بنام «ذات واقعى‏‏‏‏ چیزها» (۸۶). منظور مارکس از  مقوله “جهان احساسات”، در این ارتباط، «آنچه که در ظاهرامر قرار دارد، ظاهر قابل لمس است» (تاکید از مارکس)، مى‏‏‏‏باشد و او همانجا خاطرنشان مى‏‏‏‏سازد، و این بهیچ‏وجه اشتباه فویرباخ نبود که مى‏‏‏‏کوشید با اشاره متافیزیکى‏‏‏‏ به «حقیقت»، درپس ظاهر ملموس شده، حقیقت را برجسته سازد. با کمک کدام اسلوب باید از «ظاهر احساس شده واقعیت‏امر» به «احساس حقیقت» نایل شد و رسید. این نکته را مارکس کمى‏‏‏‏ پیش‏تر توضیح داده بود. مارکس به این منظور «انتزاع فرد پایبند به اصالت شیوه تجربى‏‏‏‏» abstrakter Emperiker را با انتزاع یک فرد «ایده‏آلیست» مقایسه مى‏‏‏‏کند. درحالیکه ایده‏آلیست‏ها خودشان را با «اقدامات تصور شده»، با «فاعلان تصور شده» مشغول مى‏‏‏‏کنند، «انتزاع کننده پایبند به آموزش اصالت تجربه» خود را مشغول به «جمع‏آورى‏‏‏‏ اسناد و شواهد وفاکت‏هاى‏‏‏‏ مرده» مى‏‏‏‏کند. در برابر این ها، بررسى‏‏‏‏ ماتریالیست دیالکتیکى‏‏‏‏، تاریخ را به‏مثابه «روند جارى‏‏‏‏ زندگى‏‏‏‏» مورد پژوهش قرار مى‏‏‏‏دهد، به‏مثابه «روند واقعاً تجربى‏‏‏‏ و مطابق با واقعیت تکامل». (مفاهیم  “مطابق با واقعیت” و یا آنچه دیده مى‏‏‏‏شود anschaulich  و “ظاهراً” anschauend [انگار، و یا آنچه که خود را نشان مى‏‏‏‏دهد] در بیان مارکس داراى‏‏‏‏ مفاهیم متضاد هستند. (به پائین تر نیز نگاه شود).*

* براى‏‏‏‏ روشن‏تر شدن نکته بالا، دو نمونه: نقاشى‏‏‏‏ مى‏‏‏‏گفت که او تنها زمانى‏‏‏‏ به مفاهیم و مضمون احساسى‏‏‏‏ یکى‏‏‏‏ از تابلوهاى‏‏‏‏ نقاش فرانسوى‏‏‏‏ “مونه” پى‏‏‏‏برد که کوشید، نقاشى‏‏‏‏ او را کپى‏‏‏‏ کند. کوشش براى‏‏‏‏ حرکت قلم مو بر روى‏‏‏‏ بوم به صورتى‏‏‏‏ که از بررسى‏‏‏‏ تابلوى‏‏‏‏ اصلى‏‏‏‏ نتیجه شد، من را قادر به درک “دنیاى‏‏‏‏ احساساتى‏‏‏‏”، یعنى‏‏‏‏ قادر به درک “حقیقتى‏‏‏‏” نایل ساخت که مونه با نقاشى‏‏‏‏ خود بیان کرده است.

نمونه دیگر مربوط است به فیلم سرگذشت بتهوون بنام “عشق جاودانه”. بتهوون در این فیلم، از محرم و دوست خود، “آنتون فلیکس شیندلر”، نظرش را درباره قطعه “سونات کرویتسر” که تازه به پایان رسانده بود، مى‏‏‏‏پرسد: موزیک چه تاثیرى‏‏‏‏ در ما مى‏‏‏‏گذارد؟  شیندلر پاسخ مى‏‏‏‏دهد: در روح ما بلوا برپا مى‏‏‏‏کند. بتهوون مى‏‏‏‏گوید، نه! «موزیک داراى‏‏‏‏ قدرتى‏‏‏‏ است که با آن، شنونده را به فضائى‏‏‏‏ انتقال مى‏‏‏‏دهد که وضع روحى‏‏‏‏ سراینده موزیک در زمان نوشتن آهنگ در آن بسر مى‏‏‏‏برد. شنونده (حساس براى‏‏‏‏ موزیک) امکانى‏‏‏‏ ندارد، جز تن دادن و خود را رها ساختن در آن فضاى‏‏‏‏ روحى‏‏‏‏ که آهنگ‏ساز مى‏‏‏‏خواهد. این، یک هیپنوز است. در من چه گذشت، وقتى‏‏‏‏ آن را مى‏‏‏‏نوشتم؟   یک مرد عاشق در راه به سوى‏‏‏‏ معشوقش است. طوفان کالسکه او را در گل و لاى‏‏‏‏ فرو مى‏‏‏‏برد، معشوق او تا ابد صبر نخواهد کرد. این موزیک طنین غوغاى‏‏‏‏ هیجان درونى‏‏‏‏ من است در آن لحظات… همه چیز آنطور نیستند که شما دیدید و آموختهاید.»

این امرى‏‏‏‏ با اهمیت خاص مى‏‏‏‏باشد، وقتى‏‏‏‏که مارکس توضیح مى‏‏‏‏دهد که نایل شدن به شناخت از ظاهر به مضمون روند و «بغرنجى‏‏‏‏» دسترسى‏‏‏‏ به این شناخت، «برعکس زمانى‏‏‏‏ آغاز مى‏‏‏‏شود که انسان … مى‏‏‏‏خواهد واقعیت را توصیف کند و توضیح دهد» (۸۷)، به‏عبارت دیگر، آنجا که انسان مى‏‏‏‏کوشد ظاهر  قابل روئیت و در سطح را، به‏مثابه ظاهرامر و تظاهر خارجى‏‏‏‏ آن ذوب کرده و مضمون و ذات درونى‏‏‏‏ و جان‏مایه در پس ظاهرامر، یعنى‏‏‏‏ حقیقت ملموس را برملا سازد، بغرنجى‏‏‏‏ کار آغاز مى‏‏‏‏شود. بـه همین گونه مارکس در “سرمایه” نیز اظهار نظر مى‏‏‏‏کند. در اینجا هم تاکید بر این دارد که در موقع بررسى‏‏‏‏ حیات اجتماعى‏‏‏‏، نکته اساسى‏‏‏‏ آنست که بدون توجه به سوءتفاهم براى‏‏‏‏ آن‏هایى‏‏‏‏ که مایلند این بررسى‏‏‏‏ را “ساختارى‏‏‏‏ ذهنى‏‏‏‏ و تجربه نشده” Konstruktion a priori بدانند، «حرکت واقعى‏‏‏‏» نـهفته در روند هستى‏‏‏‏ اجتماعى‏‏‏‏، و یا آنطور که او مى‏‏‏‏گوید، «جان موضوع» نشان داده شود. (۸۸) درک موضوع در جزئیات آن، یعنى‏‏‏‏ وظیفه «تجزیه و تحلیل اشکال متفاوت رشد هستى‏‏‏‏ اجتماعى‏‏‏‏ و نشان دادن رابطه درونى‏‏‏‏ بهم‏پیوستگى‏‏‏‏- بهم‏تنیدگى‏‏‏‏ آن‏ها»، به نظر مارکس، تنها اقدامى‏‏‏‏ تدارکاتى‏‏‏‏ است. کار اساسى‏‏‏‏ علمى‏‏‏‏ تازه «پس از این کار مقدماتى‏‏‏‏» شروع مى‏‏‏‏شود. مکانیسم پیش‏پا افتاده‏اى‏‏‏‏ که تحریف کنندگان بى‏‏‏‏فرهنگ ماتریالیسم تاریخى‏‏‏‏ مى‏‏‏‏کوشند به‏مثابه ماهیت دیالکتیک عنوان کنند، یعنى‏‏‏‏ کشف “بهم‏پیوستگى‏‏‏‏- بهم‏تنیدگى‏‏‏‏ درونى‏‏‏‏” علّـى‏‏‏‏ پدیده‏ها، براى‏‏‏‏ مارکس تنها کار تدارکاتى‏‏‏‏، تنها توضیح و توصیف است، مقدماتى‏‏‏‏ که هنوز دستى‏‏‏‏ به ظاهر پدیده نزده است که پیش درآمد کار اصلى‏‏‏‏ دیالکتیک است.

تفاوت مقدمات و اصل پژوهش

این اما تصورى‏‏‏‏ بکلى‏‏‏‏ اشتباه است، اگر بخواهیم رشد پژوهش دیالکتیکى‏‏‏‏ را از جمع آورى‏‏‏‏ “واقعیت‏امر- فاکت”ها و نظم اسناد و مدارک به سوى‏‏‏‏ درک مضمون و ذات پدیده را امرى‏‏‏‏ بدانیم که گویا در تضاد قرار دارد با خواست دقت در بررسى‏‏‏‏ و “دقیق” بودن پژوهش. برعکس، باوجود سختى‏‏‏‏ به کار گرفتن اسلوب دیالکتیکى‏‏‏‏، وضع از این قرار است که هیچ اسلوب دقیق‏ترى‏‏‏‏ از اسلوب دیالکتیک که تنها اسلوب متناسب با خصلت دیالکتیکى‏‏‏‏ واقعیت است، براى‏‏‏‏ درک حقیقت وجود ندارد. این پژوهش “راسیونال” است که بـمحض آنکه رضایتى‏‏‏‏ از ترکیب فاکت‏هاى‏‏‏‏ جمع آورى‏‏‏‏ شده احساس نمى‏‏‏‏کند، ولى‏‏‏‏ مى‏‏‏‏خواهد به “درک” زنده آنچه واقعاً تحقق یافته دست یابد، اجباراً دچار بى‏‏‏‏ دروپیکرترین و دلبخواه‏ترین ذهنگرایى‏‏‏‏ مى‏‏‏‏شود. آنوقت چنین پژوهشى‏‏‏‏ از “هنرِ” ترسیم تاریخى‏‏‏‏ حقیقت صحبت مى‏‏‏‏کند. «این، نظر من است»! و تقریباً یک چنین چیزى‏‏‏‏ منظور رآنکه Ranke است، وقتى‏‏‏‏که در پیش‏گفتار “تاریخ انگلیس” براى‏‏‏‏ تاریخ‏نویسى‏‏‏‏ دو وظیفه قائل مى‏‏‏‏شود: که عبارتند از: یا «اطلاعات تاکنون شناخته نشده‏اى‏‏‏‏ را درباره واقعیت ارایه کند»، و یا «درک و تفسیر جدیدى‏‏‏‏ از آنچه که تاکنون وجود داشته است، مطرح سازد».

براى‏‏‏‏ فرد پایبند به دیالکتیک هر دوى‏‏‏‏ این نکات ضرورتاً در انطباق هستند. و تا آنجا که هنوز کار مشخص تدارکاتى‏‏‏‏ جمع آورى‏‏‏‏ “دقیق و ناب” اسناد و مدارک پایان نیافته است، چنین جمع آورى‏‏‏‏ ضرورت دارد. اما نمى‏‏‏‏توان چنین جمع آورى‏‏‏‏ را پژوهش تاریخى‏‏‏‏ نامید، بلکه این کارى‏‏‏‏ تکنیکى‏‏‏‏ مى‏‏‏‏باشد، صرفنظر از آنکه پایان بخشیدن به آن هنوز به “اطلاعات” بیش‏ترى‏‏‏‏ نیز نیاز داشته و یا نداشته باشد. این اسناد و مدارک و واقعیت‏امر- فاکت‏ها که جمع‏آورى‏‏‏‏ شده‏اند، تا زمانى‏‏‏‏ “هیروگلیف” باقى‏‏‏‏ مى‏‏‏‏مانند، یعنى‏‏‏‏ تا زمانى‏‏‏‏ ساختارهاى‏‏‏‏ انتزاعى‏‏‏‏ با خصلت ایدئولوژیک باقى‏‏‏‏ مى‏‏‏‏مانند، تا زمانى‏‏‏‏ که بازسازى‏‏‏‏ آن‏ها به‏مثابه لحظاتى‏‏‏‏ از یک کلیتِ پرجوانبِ دیالکتیکى‏‏‏‏ در تمام ابعادش شناخته و درک نشده است و به باقى‏‏‏‏ ماندن متافیزیکى‏‏‏‏ در مرز «متضادهاى‏‏‏‏ درک نشده» (انگلس) در تاریخ‏نویسى‏‏‏‏ “راسیونال”- عقلایى‏‏‏‏ پایان داده نشده است. توضیح مستدل این نکات، وظیفه‏اى‏‏‏‏ است که هنوز باید در صفحات بعد به آن پرداخت.

در اینجا باید ما دوباره به قابلیت توضیح داده شده قوه ادراکه- آگاهى‏‏‏‏ بازگردیم که قادر است نه تنها به صورت “مطابق با عقل سلیم” verstandesmaessig پدیده را به اجزایش تقسیم و متجزا کند، بلکه همچنین مى‏‏‏‏تواند از بهم‏پیوستگى‏‏‏‏- بهم‏تنیدگى‏‏‏‏ پدیده‏ها به تعمیم خلاق بپردازد. ما در ارتباط با نکته آخر به وجود شم و فکر بکر ویا “الهام” [بینش فى‏‏‏‏البداهه بدون زمینه علمى‏‏‏‏] Intuition  اشاره کردیم که بررسى‏‏‏‏ آن براى‏‏‏‏ شناخت مضمون دیالکتیک بسیار پراهمیت است. اینجا مى‏‏‏‏تواند یک‏سوتفاهم با پیامدهاى‏‏‏‏ بسیار ایجاد شود  – و چنین سوتفاهمى‏‏‏‏ مى‏‏‏‏تواند در کوشش ما براى‏‏‏‏ مرزبندى‏‏‏‏ انتقادى‏‏‏‏ علیه شیوه متافیزیکى‏‏‏‏-“عقلایى‏‏‏‏” [منطق صورى‏‏‏‏] اندیشهِ غیردیالکتیکى‏‏‏‏ به آسانى‏‏‏‏ پیش آید -، که گویا مارکسیسم که اسلوب دیالکتیکى‏‏‏‏ او را ما در این کتاب مورد بررسى‏‏‏‏ قرار مى‏‏‏‏دهیم و بیان مى‏‏‏‏داریم، به‏خاطر برداشت دیالکتیکى‏‏‏‏ از کلیت مجبور است، واقعیت “الهام” را آنچنان به حساب آورد که گویا قادر نیست اسلوب  خود را بصورت “عقلایى‏‏‏‏” اثبات کرده، بلکه باید آن را برپایه بینش فى‏‏‏‏البداهه بدون زمینه علمى‏‏‏‏ مستدل سازد. چنین سوءتفاهمى‏‏‏‏ به این معناى‏‏‏‏ مى‏‏‏‏بوده است که دیالکتیک مارکسیستى‏‏‏‏ در برابر “عقل” متافیزیکى‏‏‏‏، اسلوب غیرعقلایى‏‏‏‏ Irrasionalismus را قرار مى‏‏‏‏دهد. اما چنین ادعاى‏‏‏‏ بى‏‏‏‏اساسى‏‏‏‏ اگر مطرح شود، نه تنها اشتباه مى‏‏‏‏بوده، بلکه حتى‏‏‏‏ تراژیک نیز مى‏‏‏‏بوده است، زیرا چنین ادعاى‏‏‏‏ سیلى‏‏‏‏اى‏‏‏‏ است به صورت مواضع اصولـى‏‏‏‏ آموزش مارکسیستى‏‏‏‏ و نشانى‏‏‏‏ است از بدفهمى‏‏‏‏ آن.

برخلاف یک چنین ادعایى‏‏‏‏، باید تاکید شود که دیالکتیک علمى‏‏‏‏ مارکسیستى‏‏‏‏ بطور سختگیرانه درچهارچوب نتیجه‏گیرى‏‏‏‏ از مفاهیم قرار داشته، و بدین‏ترتیب  – این اصطلاح در اینجا در مرزبندى‏‏‏‏ علیه هر نوع غیرعقلایت بکار برده مى‏‏‏‏شود –  عقلایى‏‏‏‏ حرکت مى‏‏‏‏کند. در مورد جهت‏گیرى‏‏‏‏ و آگاهى‏‏‏‏ برپایه تعمیم فى‏‏‏‏البداهه [تعمیم از جزء به کل Induktion]، ما با یک پدیده اصولـى‏‏‏‏ پسیکولوژیک روبرو هستیم که از این رو توجه ما را بشدت بخود جلب مى‏‏‏‏کند، زیرا درک ساختار بسیار متضاد شعور و آگاهى‏‏‏‏مان را ممکن مى‏‏‏‏سازد. این راهنما بودن به‏ویژه در ارتباط قرار دارد با جهت‏گیرى‏‏‏‏ آگاهى‏‏‏‏ براى‏‏‏‏ درک بهم‏پیوستگى‏‏‏‏- بهم‏تنیدگى‏‏‏‏ جریان روند حقیقت. در مورد اسلوب علمى‏‏‏‏- دیالکتیکى‏‏‏‏ اندیشیدن، برخلاف جهت‏گیرى‏‏‏‏ پسیکولوژیکى‏‏‏‏ فوق، ما با قابلیت قوه ادراکه سروکار داریم که بى‏‏‏‏وقفه از نظمى‏‏‏‏ آگاهانه و منطقى‏‏‏‏، یعنى‏‏‏‏ به‏ کارگیرى‏‏‏‏ عقلایى‏‏‏‏ قابلیت خود (م)، برخوردار است. براین‏پایه است که این اسلوب علمى‏‏‏‏ اندیشیدن خود را تنها در مرحله تقسیم کننده، یعنى‏‏‏‏ مرحله راسیونل شناخت محدود نمى‏‏‏‏سازد، بلکه با درک “بهم‏پیوستگى‏‏‏‏- بهم‏تنیدگى‏‏‏‏”هاى‏‏‏‏ درونى‏‏‏‏ در کلیت روند به حقیقت بهم‏پیوسته و بهم تنیده شده دست مى‏‏‏‏یابد و آن را درک مى‏‏‏‏کند. در ماتریالیسم تاریخى‏‏‏‏ این شیوه به روشن‏ترین وضع خود را نشان مى‏‏‏‏دهد. درست بدین‏ترتیب جز و کل، لحظه و روند به‏مثابه رابطه  قابل درک علمى‏‏‏‏- عقلایى‏‏‏‏ تظاهر مى‏‏‏‏کند. اینکه مفهوم عقلانیت برپایه کدام عملکرد منطقى‏‏‏‏ Logisch قرار داده مى‏‏‏‏شود و مورد نظر است، داراى‏‏‏‏ معنانى‏‏‏‏ مختلفى‏‏‏‏ است، امرى‏‏‏‏ که خود نکته‏اى‏‏‏‏ است که به دیالکتیک مربوط مى‏‏‏‏شود.

(تاریخ و دیالکتیک پایان ۱۲، ادامه در ۱۳)

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *