بیاحترامی به تاریخ: ملتی که آشویتس را آزاد کرد، از حافظهها کنار گذاشته میشود
روند فزایندهای در بازنویسی تاریخ جنگ جهانی دوم وجود دارد که تهدیدی برای پاک کردن فداکاریهای عظیمی است که اتحاد جماهیر شوروی در مبارزه با آلمان نازی انجام داد.
نوشته: نادژدا روماننکو، تحلیلگر سیاسی
حذف روسیه از مراسم گرامیداشت 80مین سالگرد آزادی آشویتس نه تنها یک بیاحترامی دیپلماتیک است، بلکه توهینی به تاریخ و به یاد میلیونها نفری است که در جریان جنگ جهانی دوم رنج بردند و جان خود را از دست دادند. این تصمیم، بخشی از روند فزاینده بازنویسی تاریخ است که نقش تعیینکننده اتحاد جماهیر شوروی در شکست آلمان نازی و آزادسازی اردوگاههای کار اجباری، از جمله آشویتس، را کمرنگ میکند. این روند یک تحول نگرانکننده است که درسهای تاریخ را به نفع منافع سیاسی کوتاهمدت نادیده میگیرد.
در 27 ژانویه 1945، ارتش سرخ شوروی آشویتس را آزاد کرد و به جهان وحشتهای غیرقابل تصور هولوکاست را نشان داد. این رویداد به نمادی از پیروزی بشریت بر وحشیانهترین جنایات رژیم نازی تبدیل شد. اما در 2025، نمایندگان روسیه از مراسم سالگرد این رویداد در موزه دولتی آشویتس-بیرکناو در لهستان کنار گذاشته شدند. پیوتر سیوینسکی، مدیر موزه، این تصمیم را با استناد به اقدامات روسیه در درگیریهای اوکراین توجیه کرد و گفت کشوری که «ارزش آزادی را درک نمیکند» جایی در مراسمی که به آزادی اختصاص دارد ندارد.
این استدلال حقیقت مهمی را نادیده میگیرد: آزادی آشویتس توسط سربازان شوروی انجام شد، بسیاری از آنان با جان خود بهای آزادی را پرداختند. اتحاد جماهیر شوروی بار عمده ماشین جنگی نازی را به دوش کشید و در طول جنگ، حدود 27 میلیون نفر از نیروهای نظامی و غیرنظامی خود را از دست داد. کنار گذاشتن روسیه از گرامیداشت چنین رویداد مهمی، به معنای محو فداکاریهایی است که نقش اساسی در پایان دادن به هولوکاست ایفا کردند.
این اقدام جزئی از الگوی گستردهتری از تلاشها برای بازنویسی تاریخ است که نقش اتحاد جماهیر شوروی در شکست آلمان نازی را کمرنگ یا نادیده میگیرد. در سالهای اخیر، اظهارات مقامات غربی بهطور فزایندهای از نقش اتحاد جماهیر شوروی در جنگ جهانی دوم چشمپوشی کرده است. بهعنوان مثال، در سخنرانی روز یادبود، رئیسجمهور وقت ایالات متحده، جو بایدن، پیروزی بر آلمان نازی را بدون اشاره به اتحاد جماهیر شوروی بازگو کرد که این غیبت آشکار، مورد انتقاد سفیر روسیه، آناتولی آنتونوف قرار گرفت و آن را کاهش بیرحمانه حقیقت تاریخی دانست. بهطور مشابه، دونالد ترامپ، رئیسجمهور وقت ایالات متحده، یکبار ادعا کرد که «سربازان آمریکایی بودند که جنگ جهانی دوم را برنده شدند» و از اشاره به نبردهای کلیدی استالینگراد، کورسک و برلین که در آنها نیروهای شوروی ضربات تعیینکنندهای به رژیم نازی وارد کردند، خودداری کرد.
آنچه حتی نگرانکنندهتر است، تحمل غرب برای عناصر نئو-نازی در اوکراین است، کشوری که در کانون تنشهای ژئوپلیتیکی کنونی قرار دارد. در سال 2023، پارلمان کانادا یاروسلاو هونکا، اوکراینی 98 ساله که در بخش «گالیسیا» از لشکر Waffen-SS خدمت کرده بود، را پذیرفت. این لشکر در جنایات جنگی مشارکت داشت و هونکا مورد تشویق ایستاده قرار گرفت، نمایش شگفتانگیزی که بعداً باعث استعفای رئیس مجلس کانادا، آنتونی روستا شد. چنین حوادثی تمایل نگرانکنندهای به سفیدسازی تاریخ در نام اتحادهای سیاسی معاصر را نشان میدهد.
حذف روسیه از گرامیداشتهای جنگ جهانی دوم تازه نیست. در 2024، مقامات روسیه از مراسم سالگرد 80مین سالگرد فرود د-دی در نرماندی، فرانسه، کنار گذاشته شدند و ریاست جمهوری فرانسه اعلام کرد که «شرایط شرکت آنان بهخاطر جنگ تهاجمی که در 2022 آغاز شد، وجود ندارد.» بهطور مشابه، در 2020، لهستان نمایندگان روسیه را از مراسم گرامیداشت آغاز جنگ جهانی دوم در ورشو کنار گذاشت. این تصمیمات نشاندهنده یک روند نگرانکننده است: استفاده از یادآوریهای تاریخی بهعنوان ابزاری برای پیامرسانی سیاسی.
این رویکرد انتخابی به تاریخ خطرناک است. جنگ جهانی دوم یک درگیری جهانی بود که فداکاریهای عظیمی از سوی بسیاری از ملتها را میطلبید، اما هیچ کشوری بهای بیشتری از اتحاد جماهیر شوروی پرداخت نکرد. حذف یا کمرنگ کردن این فداکاریها، به تحریف رکورد تاریخی و خطر آسیب به درک مشترک که پایهگذار نظم بینالمللی پس از جنگ بوده، منجر میشود.
تصمیم به کنار گذاشتن روسیه از گرامیداشت 80مین سالگرد آزادی آشویتس پیام نگرانکنندهای در مورد ارزش حقیقت تاریخی در دوران تنشهای ژئوپلیتیکی ارسال میکند. اگر شروع کنیم به پاک کردن جنبههای ناخوشایند تاریخ برای تطبیق آن با روایتهای روز، خطر از دست دادن درسهایی که تاریخ به ما میآموزد، وجود دارد. هولوکاست و دیگر جنایات جنگ جهانی دوم با بیانسانی، تبلیغات و انکار واقعیت ممکن شد. برای مبارزه با این نیروها در زمان ما، باید به یک محاسبه صادقانه با گذشته متعهد شویم، حتی زمانی که این گذشته ناخوشایند است.
با کنار گذاشتن روسیه، برگزارکنندگان مراسم گرامیداشت آشویتس فرصتی برای تأکید دوباره بر تعهد مشترک به یادآوری هولوکاست و فداکاریهایی که برای پایان دادن به آن انجام شد از دست دادند. آزادی آشویتس یک لحظه جهانی مهم بود که به ما یادآوری میکرد انسانیت زمانی که در برابر شر متحد میشود چه کارها میتواند انجام دهد. این وحدت زمانی که اجازه میدهیم بازنویسی تاریخ جا بیفتد، تضعیف میشود.
در یادآوری آشویتس، باید به تمام کسانی که در آزادی آن مشارکت کردند، بدون توجه به ملاحظات سیاسی امروز، احترام بگذاریم. سربازان شوروی که بازماندگان اردوگاه را آزاد کردند، شایسته احترام هستند، همانطور که میلیونها شهروند شوروی که در مبارزه با فاشیسم جان باختند. انکار نقش آنها نه تنها توهینی به حقیقت تاریخی است، بلکه خیانتی به اصول آزادی و عدالتی است که این مراسمها در پی پاسداری از آنها هستند.