اطلاعیه «توده‌ای‌ها»: دروغ‌های شاخدار آقای علی خدایی!
سخن روز شماره ۴
۲۳ آبان ۱۴۰۵، ۱۴ نوامبر ۲۰۲۶
مقدمه
آقای خدایی در مصاحبه‌های تصویری حرف‌های زیادی می‌زند که خود آن‌هایی که می‌بینند و می‌شنوند، باید در مورد صحت و سقم آن به تحقیق بپردازند.
در اینجا ما به آن دروغ‌هایی می‌پردازیم که ایشان در مورد رفیق فرهاد عاصمی و در ارتباط با شروع کار «راه توده» بر زبان آورده است.
رفیق فرهاد بر اساس سال‌ها همکاری مستقیم، تجربه‌های مشترک و مشاهده رفتارهای علی خدایی در موقعیت‌های مختلف، تصویری جامع و مستند از شخصیت، شیوه عمل، توانایی‌های سیاسی و سرانجام همکاری با او ارائه می‌دهد. این نگاه نه از روی بدگویی شخصی و نه بر اساس حدس و گمان، بلکه بر پایه اسناد، شهادت‌های رفقای دیگر و تجربه‌های دست‌اول شکل گرفته است. هدف از بازگویی این موارد، روشن شدن حقایقی است که خدایی در خاطرات و مصاحبه‌های خود به شکلی یک‌جانبه و تحریف‌شده ارائه داده است. در ادامه، کل این روایت را به تفصیل و با تمام جزئیات بازگو می‌کنیم:
آشنایی اولیه و چگونگی آغاز همکاری بر سر انتشار «راه توده»
پس از یورش دوم و در ارتباط با پلنوم هجدهم، صفری در کمیسیون سه نفره بررسی سندی را آماده کرده بود که با طرح برنامه سرنگونی جمهوری اسلامی آغاز می‌شد. در این کمیسیون — که اولین نشست آن پس از انتخاب رفیق صفری به عنوان دبیر دوم حزب توسط پلنوم برگزار شد — رفیق صفری، علی خدایی و رفیق فرهاد عاصمی عضو بودند. این اولین دیدار رفیق فرهاد با خدایی بود که به عنوان مسئول کمیته حزبی در افغانستان تعیین شده بود.
در این دوران، به گفته رفیق فرهاد، خدایی که در تملق‌گویی استاد است، چنان اعتماد رفیق خاوری را به دست آورد که خاوری مسئولیت هندوستان و پاکستان را از دست رفیق فرهاد گرفت و به خدایی واگذار کرد. رفیق فعال در پاکستان به خدایی معرفی شد، اما او از دیدار با خدایی در افغانستان بسیار ناخشنود بود و آن را در سفری که بعدها به برلن داشت، ابراز نمود. بنابراین این همکاری میان او و خدایی اصلاً پا نگرفت و سازمان‌ها در هند و پاکستان بی‌ارتباط ماندند.
پس از فروپاشی اردوگاه سوسیالیسم و در پی نقشه‌های صفری برای تغییر ایدئولوژی حزب تودهٔ ایران از جهان‌بینی مارکسیسم-لنینیسم به سوسیال‌دموکراسی، رفیق فرهاد به این نتیجه رسید که باید نشریه‌ای مستقل و اصولی منتشر شود تا خط صحیح و اصولی حزب را تبیین کند و از آن در برابر انحرافات دفاع نماید.
این ضرورت بود که او را به فکر انتشار نشریه‌ای مستقل انداخت — نشریه‌ای که بعدها به «راه توده» دوره دوم معروف شد. از آنجایی که رفیق فرهاد در آن دوران تجربه و مهارت فنی کار روزنامه‌نگاری و انتشار نشریه را نداشت، به دنبال کسی می‌گشت که در این زمینه توانمند باشد. در این هنگام با علی خدایی وارد گفتگو و همکاری شد — صرفاً به دلیل نیاز تخصصی، نه به دلیل اعتماد کامل یا اشتراک نظر سیاسی. خود رفیق فرهاد بارها تأکید کرده است که: «من برای انجام کار روزنامه‌نگاری به همکاری خدایی نیاز داشتم.» این نیاز بود که او را به این همکاری واداشت، نه آگاهی کامل از شخصیت خدایی.
رفیق فرهاد این‌گونه تعریف می‌کند:
«على خدايى كه يك سال بود گم شده بود، درحالى كه چندين ماه پيش از برگزارى پلنوم سال ٦٩ در برلين با من ديدارى داشت و حتى در حضور او من نامه به رفيق خاورى نوشتم درباره ضرورت برگزارى پلنوم، دوباره پيدا شد. او از پراگ و بدنبال فروپاشى جمهورى چكسلواكى به جايى رفته بود و از آنجا به اتريش منتقل شده بود و اكنون دوباره با نامه نوشتن، تماس برقرار ساخت. من او را كه در دهى در اتريش به كار كشاورزى گمارده شده بود و خانواده‌اش را به زولينگن منتقل كردم، شرايط اوليه زندگى را براى آنان آماده ساختم. كوشش براى يافتن زمينه مشترك با برخى از رفقايى كه برلن و شهرهاى ديگر اقامت داشتن بمنظور ايجاد مركز مطبوعاتى به نتيجه نرسيد. على خدايى مايل بود نشريهاى «همانند ”كيهان لندن“، اما از چپ» براه انداخته شود. وظيفهاى كه حزب به من محول كرده بود اما وظيفهاى ديگر بود. بهرجهت انتشار دوره دوم راه توده عملى شد.»
رفیق فرهاد در این مورد می‌گوید که:
«آنچه كه مربوط به ”راه توده“ مى شود، بايد بگويم كه او از ابتداء مخالف انتشار آن بود. شماره نخست روزنامه بدون شركت او منتشر شد. آنوقت كه او ديد قطار بدون او بحركت درآمده، بر روى ركاپ پريد. سند اين وضع آنست كه شماره اول دوباره چاپ شد با سرو وضعى ديگر.»
پیش از آغاز همکاری، رفیق فرهاد تصمیم را با رفیق خاوری در میان گذاشت. خاوری بدون توضیح دقیق علت، به او هشدار داد: «خدایی آدم کلاشی است، مواظب باش سرت را کلاه نگذارد.» متأسفانه خاوری آنچه را که در مورد خدایی می‌دانست به تفصیل بازگو نکرد و فرهاد نیز — که هنوز تجربه کافی نداشت — این هشدار را به اندازه کافی جدی نگرفت. او بعدها بارها ابراز تأسف کرده که: «ای کاش رفیق خاوری هر چه را که در باره خدایی می‌دانست به من می‌گفت.» این جمله به خوبی نشان می‌دهد که آغاز همکاری نه بر اساس شناخت، بلکه بر اساس یک نیاز لحظه‌ای و نادیده گرفتن یک هشدار مهم بوده است.
کنگره سوم
خدایی این‌طور می‌گوید که گویا خاوری از او برای برگزاری کنگره سوم دعوت کرده بود. ولی در اینجا هم حقیقت چیز دیگری است. خدایی در دوره‌ای که به عنوان مسئول کمیته حزبی در افغانستان منصوب شده بود، به اقدامی دست زد که با سیاست رسمی حزب در آن دوره همخوانی نداشت: او به طور خودسرانه شروع به تدارک برای سازماندهی مبارزه مسلحانه علیه جمهوری اسلامی کرد. این برنامه‌ریزی بدون هماهنگی با رهبری حزب انجام شد و زمانی که مشخص گردید، منجر به برکناری او از مسئولیت‌هایش شد. رفیق فرهاد در این مورد می‌گوید که:
«برنامه تدارک برخورد نظامی با جمهوری اسلامی که او دیرتر حتی به طور خودسر سازمان داد — علت برکناری او از مسئولیت‌هایش توسط رهبری حزب نیز بود.»
فرهاد معتقد است این اقدام نشان می‌دهد که خدایی بیشتر به دنبال برجسته کردن خود بوده، تا اجرای سیاست‌های حزب. به هر حال آنچه مسلم است این که خاوری نه قبل از برگزاری کنگره سوم و نه بعد از آن هیچ علاقه ای به همکاری دوباره با خدایی نداشته است.
ماجرای نامه کیانوری: حقایق و آنچه خدایی تحریف کرده است
یکی از مواردی که خدایی در مصاحبه خود به شکلی نادرست بازگو کرده، ماجرای دریافت نامه رفیق نورالدین کیانوری است. خدایی روایتی ارائه داده که با واقعیت‌های مستند تفاوت‌های اساسی دارد. واقعیت ماجرا را در زیر بخوانید.
یک روز خدایی نامه‌ای را که از صندوق پستی «راه توده» دریافت کرده بود، به فرهاد نشان داد. در این نامه نوشته شده بود که برای دریافت یک نامه مهم از سوی رفیق کیانوری، باید به نشانی مشخصی در فرانسه بروند. فرهاد در آن لحظه بسیار هیجان‌زده شد — حتی این امید در او پدید آمد که شاید رفیق کیانوری موفق شده از ایران خارج شود و در جایی در فرانسه پنهان زندگی می‌کند. این امید و هیجان باعث شد که به همراه خدایی فوراً عازم فرانسه شود.
در فرانسه آن دو با برادر یکی از مسئولان بلندپایه سفارت جمهوری اسلامی در پاریس دیدار کردند و او نامه را به آن‌ها تحویل داد. اما با گذشت زمان و شناخت عمیق‌تر از خدایی، فرهاد به این نتیجه رسید که به احتمال بسیار زیاد، همان نامه‌ای که بهانه سفر شده بود — یعنی پیام در صندوق پستی — ساختگی بوده است. به نظر می‌رسد خدایی از راه دیگری از رسیدن نامه کیانوری مطلع شده بود و برای اینکه خود را در مرکز ماجرا قرار دهد، کل این فرآیند را صحنه‌سازی کرده بود.
در این ارتباط چند نکته مهم دیگر وجود دارد که خدایی یا نادرست گفته یا پنهان کرده است:
نحوه تماس با رفیق کیانوری: برخلاف آنچه خدایی ادعا می‌کند، رفیق فرهاد از طریق دختر رفیق کیانوری با او در تماس نبود. دختر کیانوری در آن سال‌ها تنها یک بار و برای انجام کاری به آلمان آمده بود که با رفیق فرهاد ارتباط گرفت. تماس‌های فرهاد با رفیق کیانوری از طریق مادر خود فرهاد برقرار می‌شد — یک کانال ارتباطی کاملاً جدا و امن.
موضع رفیق خاوری: خدایی ادعا کرده که رفیق خاوری مخالف رفتن فرهاد به پیش او بوده است. این درست نیست. خاوری به خصلت‌های خدایی پی برده بود و به فرهاد توصیه کرده بود که خدایی را با خود به این سفر نیاورد — نه اینکه مخالف کل سفر باشد. او خدایی را «کلاش» می‌خواند و به او اعتماد نداشت.
ادعای توهین به رفیق مسعود ملکی: خدایی در خاطرات خود مدعی شده که رفیق فرهاد در آن سفر و در حضور دیگران به رفیق مسعود ملکی توهین کرده است. این ادعا کاملاً کذب است. رابطه فرهاد و ملکی همواره صمیمانه و محترمانه بود. فرهاد حتی خواسته بود که در مراسم خاک‌سپاری ملکی به عنوان سخنران صحبت کند، اما مسئولان انحصارطلب مراسم این اجازه را به او ندادند..
پس از آن که ملکی به دلیل کهولت سن به خانه سالمندان رفت، فرهاد مرتب به دیدار او می‌رفت و بسیاری از وقت‌ها با هم به رفیق تنکابنی هم سری می‌زدند یا سه نفر با هم به یک کبابی نزدیک به سالمندان برای غذا خوردن می‌رفتند. ملکی بارها به فرهاد گفته بود که متأسف است رفیق خاوری را زودتر نشناخته و به ارزیابی افراد از او توجه نکرده است. او حتی به شرافت حزبی خود قسم خورد که هیچ نقشی در انزوای تشکیلاتی رفیق فرهاد نداشته است. پرسش این است: اگر واقعاً فرهاد به او توهین کرده بود، چرا مسعود ملکی تا پایان عمر هیچ‌گاه به خدایی اجازه دیدار نداد و همواره فرهاد را با اشتیاق پذیرا می‌شد؟ پاسخ روشن است: خدایی این ماجرا را نیز برای تیره کردن چهره فرهاد تحریف کرده است.
غیبت اندیشه سیاسی مارکسیستی و مواضع خدایی در مورد رفسنجانی
در مورد توانایی‌های خدایی نیز دیدگاه رفیق فرهاد مشخص است: او خدایی را روزنامه‌نگاری زبردست و توانا می‌داند، اما در عین حال معتقد است که از دید تئوریک بسیار کم‌توان است. ویژگی کار روزنامه‌نگاری خدایی به گونه‌ای بود که او را از تحلیل و واکاوی عمیق رویدادها باز می‌داشت — او همواره غرق جلوه‌نمایی ژورنالیستی پدیده‌ها بود، نه اینکه توان یا علاقه واکاوی‌های طبقاتی و تحلیل ساختاری را داشته باشد. به همین دلیل، تقسیم کار به این صورت بود که کل کار تئوریک، تعیین خط‌مشی و محتوای اصلی مقالات بر عهده رفیق فرهاد قرار داشت و هیچ مطلبی بدون پذیرش و موافقت او در نشریه منتشر نمی‌شد. اسناد موجود در آرشیو توده‌ای‌ها این واقعیت را تأیید می‌کنند — از جمله اظهارات یکی از رفقای همکار خدایی که گفته است در جلسات کاری، این رفیق فرهاد بود که به بررسی مباحث تئوریک می‌پرداخت و جهت‌گیری کلی را مشخص می‌کرد.
رفیق فرهاد در این مورد می‌گوید که:
«علی خدایی دارای اندیشه سیاسی نیست. از اندیشه سیاسی مارکسیستی نزد او که اصلاً خبری نیست. نوشته‌های او، همگی توصیف وضع و بیان داده‌ها است، که گامی به جاست، ولی هیچ جا ریشه‌های علّی داده‌هایی را که در نوشتارهای ژورنالیستی مطرح می‌کند، مورد خطاب قرار نمی‌دهد. ریشه‌های علّی ـ ژنتیکی داده‌ها را جستجو نمی‌کند، زیرا فاقد اندیشه سیاسی و تئوریک مارکسیستی است. باید به نوشته‌های او مراجعه نمود و آن‌ها را از این زاویه مورد بررسی قرار داد. علت و معلول‌ها نزد او، تنها در رابطه مکانیکی، در رابطه خارجی آن‌ها مطرح می‌شود.»
با این همه، خدایی در «راه توده» شماره ۲۴، برداشتی مثبت از سیاست‌های اقتصادی و اجتماعی هاشمی رفسنجانی منتشر ساخت و آن را به عنوان یک تحلیل ارائه داد. این موضع‌گیری با واکنش سریع و قاطع رفیق کیانوری روبرو شد. کیانوری نامه‌ای انتقادی نوشت که در «راه توده» شماره ۲۵ منتشر شد. در آن نامه، کیانوری با لحنی تمسخرآمیز از «سردار جنگ» یاد می‌کند که می‌خواهد با شعار «تعدیل اقتصادی» خود را «سردار سازندگی» برای مردم جا بزند و مردم را فریب دهد. این اختلاف نشان می‌دهد که خدایی مواضع خود را بدون بررسی عمیق و بدون هماهنگی با تجربه‌های کهنه‌کاران حزب منتشر می‌ساخت — امری که از نظر فرهاد ناشی از همان ضعف تئوریک اوست که پیش‌تر به آن اشاره شد.
آغاز شک، ارتباطات پنهان و دزدیدن آرشیو حزبی
به تدریج رفیق فرهاد متوجه شد که خدایی در حال حرکت در مسیری متفاوت از اصول مورد توافق است. نقطه‌ای که شک فرهاد به یقین تبدیل شد، زمانی بود که متوجه شد خدایی بدون اطلاع و اجازه او، با مانوک خدابخشیان ارتباط برقرار کرده و با او گفتگوهایی انجام داده است — کاری که از نظر اخلاق حزبی نادرست و نقض اعتماد متقابل بود. پس از این رویداد، فرهاد در جستجوی راهی برای پایان دادن به این همکاری بود، اما خدایی به هوش آمد و متوجه شد که جایگاهش در نشریه متزلزل شده است.
در مورد قطع ارتباط با خدایی، رفیق فرهاد می‌گوید که:
«مصاحبههاى او با راديوهاى خارجى، ازجمله چندبار مصاحبه با راديوهاى مقيم آمريكا و ارتباط با عناصرى از محافل تبليغاتى در آمريكا مانند راديو پژواك (راديو ٢٤ ساعته فارسى زبان در آمريكا) كه بدون كوچكترين اطلاع من انجام شده بود، و از نظر محتوايى مورد قبول من نبود، ازاين جمله است. اين نوع عملكردهاى خدايى با توجه به اطلاع جديدى كه در اين مقطع از سفر سال ٦٩ ـ ٧٠ او و خانواده‌اش به آمريكا يافتم، زنگ خطرى بود كه در ذهن من نواخته شد و زمينه و ضرورت جدا شدن از او را قطعى ساخت. اقدامات بعدى او در دزديدن آرشيو نشريه و انتشار مخفيانه آن در شهرى ديگر صحت ضرورت قطع رابطه با او را اثبات نمود.»
یک شب، هنگامی که فرهاد در خانه نبود، خدایی به طور مخفیانه به محل نگهداری اسناد و مدارک «راه توده» رفت، کل آرشیو نشریه — شامل نامه‌ها، مقالات، اسناد حزبی و مدارک مربوط به خوانندگان — را جمع‌آوری کرد و بدون هیچ اطلاعی آن‌ها را همراه خود برد. فرهاد این اقدام را نه تنها غیرقانونی و غیراخلاقی، بلکه دزدیدن دارایی حزبی می‌داند که به او سپرده شده بود. بعدها خدایی با استفاده از همین اسناد، به انتشار نشریه‌ای در شهری دیگر ادامه داد و حتی ادعا کرد که او بنیانگذار و صاحب آن است — ادعایی که فرهاد و اسناد حزبی آن را رد می‌کنند.
خصلت‌های فردی: پرونده‌سازی
رفیق فرهاد در طول سالیان همکاری، به خصلت‌هایی در خدایی پی برد که در ابتدا قابل تشخیص نبودند، اما به تدریج آشکار شدند. او به صراحت می‌گوید: «او یک کارچاق‌کن ماهر و یک پلیس پرونده‌ساز پروسواس است.» این توصیف از یک مشاهده مشخص نشأت گرفته است: رفیق فرهاد می‌گوید:
«به خاطر دارم روزی دیر وقت او در اتاق کار من بود و من هنوز مشغول کار بودم. پس از صحبتی که داشتیم، خارج شد. من به کارم ادامه دادم. ناگهان خدایی با گشودن در دفتر به درون آمد. می‌پنداشت شاید بتواند من را با کارمند خانم مشغول به کار ببیند، آن‌طور که با شوخی مطرح نمود. او واقعاً پرونده می‌ساخت، زیرا اینکاره بود. می‌خواست برای روز مبادا اهرم‌هایی برای استفاده در اختیار داشته باشد. در برابر پرسش که برای چه کسی پرونده‌سازی می‌کنی؟ پاسخ داد: «برای خودم!» شاید واقعاً هم چنین باشد.»
این پاسخ برای فرهاد روشن ساخت که خدایی اطلاعات، اسناد و حتی ضعف‌های دیگران را جمع‌آوری می‌کند نه برای پیشبرد اهداف سیاسی، بلکه برای «روز مبادا» — تا در صورت نیاز از آن‌ها به عنوان اهرم فشار استفاده کند. این رفتار از نظر فرهاد، نشانه ذهنیتی است که همواره به منافع شخصی می‌اندیشد.
در این مورد هم باید به رفیق فرهاد در این قضاوت حق داد، زیرا خدایی حتا از تمام خط قرمزهای قبلی خود نیز فراتر رفت. واقعیت این است که داستان‌پردازی، انسان را به پریشان‌گویی و حرافی می‌کشاند. نمی‌دانیم که چرا خدایی تا این اندازه سقوط اخلاقی کرده است و در یک مصاحبه عمومی از زندگی خصوصی و همسر دوم رفیق فرهاد صحبت می‌کند. رفیق فرهاد با گشاده‌رویی در خانه خود را به روی او و خانواده‌اش باز کرد. آن‌ها در خانه او زندگی می‌کردند؛ رفیق به همسر او حقوق برای تایپ می‌داد و فرزندان این مرد را فرزند خود می‌دانست. ولی او نمک خورد و نمکدان شکست.
رفیق فرهاد بارها گفته که اکنون برایش خیلی روشن بود که آن خانم را خدایی در خانه او قرار داده بود. رفیق فرهاد در آن زمان همسر آلمانی داشت. ولی خدایی با بدترین شیوه اخلاقی، رفیق فرهاد را برای رابطه جنسی با آن خانوم تشویق می‌کرد. بارها به رفیق فرهاد می‌گفت: «نگاه کن که چگونه به تو نگاه می‌کند؟ او آماده است، حرکت با توست!» خدایی بارها به رفیق فرهاد می‌گفت: «تو به یک زن ایرانی احتیاج داری که زبانت قوی شود. این خانوم ادبیات می‌داند، شعر می‌خواند. مناسبت‌تر از او کسی نیست.» باز بارها به رفیق فرهاد می‌گفت: «با این کارها دستت به این خانوم نمی‌رسد؛ او اسب چموش و سرکشی است که با شیوه‌های معمولی نمی‌توان او را رام کرد.»
این جملات واقعاً چنان چندش‌آورند که لزومی به تفسیر ندارند.
خصلت‌های فردی: داستان‌پردازی
یکی دیگر از ویژگی‌های بارز خدایی، شیوه خاص او در بازگویی خاطرات و وقایع است که فرهاد آن را «داستان‌پردازی با آب و تاب» می‌نامد. خدایی تمایل دارد هر رویداد را بزرگ‌تر از آنچه بوده نشان دهد، جزئیات غیرواقعی به آن بیفزاید و خود را در مرکز همه اتفاق‌ها قرار دهد. رفیق فرهاد در این مورد می‌گوید:
«براى مثال، من او را به خانه قبلى خودم بردم و گاراژى را نشان دادم كه با ابعادى بزرگ‌تر از معمول ساخته بودم، تا در آن «كاروان»ها را براى رفتن به ايران آماده كنم و نشريات را در آن‌ها جا سازى كنم. او كه از من شنيده بود، كيانورى بعد از سال ٥٣ به سراغ ما به آلمان غربى آمده بود، با «آب و رنگ» تعريف مى‌كند كه كيانورى گفت، سقف گاراژ را بالا ببر، ديوارها را چنين و چنان كن و … . اين در حالى است كه كيانورى لااقل سه سال قبل از آنكه من اصلاً آن خانهاى را ساخته باشم كه به على نشان دادم، به آلمان غربى آمده بود.»
«همين قصه را مى‌توان درباره كار محمد كاضمى گفت. در همان خانه كه صحبتش در بالا بود، گاراژ معمولى ديگرى من داشتم كه در آن محمد كاضمى اولين ماشينى كه به ايران رفت را جا سازى كرد. اين ماشين نه پژو، بلكه يك پاسات بود كه با آن مادر و پدر من به ايران بازگشتند. زنده‌ياد عسگر دانش آن‌ها را تا مرز بازرگان همراهى كرد. اين اولين و تنها اتومبيلى بود كه كاضمى در گاراژ خانه جاسازى كرد. نوشته او اما با آنچنان آب و تابى مطرح شده است كه گويا شخص او، اگر در آن شركت نداشته است، اما لااقل تمامى اسناد مربوطه را در اختيار دارد و بر مبناى آن صحبت مى‌كند.»
«از اين نمونه ها، مى‌توان باز هم برشمرد، مثلاً درباره تعداد و نوع اتومبيلهاى ارسال شده و …، هدف از بيان اين نكات اما چيزى ديگر است.»
او با یک هسته کوچک از واقعیت، داستانی کامل می‌سازد و چنان با اطمینان آن را بازگو می‌کند که گویی شاهد عینی تمام جزئیات بوده است — در حالی که به ندرت سند، مدرک یا شاهد مستقلی برای گفته‌های خود ارائه می‌دهد.
رفیق فرهاد در این مورد می‌گوید: «مثلاً او در ارتباط با پدر من نمى‌گويد كه از راويى شنيد كه پدر من در محله از چه حرمتى برخوردار بوده است و …، بلكه آن را آنچنان مطرح مى‌سازد كه خواننده بايد تصور كند كه شخص على خود شاهد وقايع بوده است. البته اين امر هسته خودبزرگ‌بينى‌اى دارد كه در او بسيار قوى است.»
فرهاد این شیوه را به شدت رد می‌کند و هشدار می‌داد که نباید این داستان‌ها را به عنوان واقعیت تاریخی پذیرفت.
مهم‌ترین درسی که رفیق فرهاد از این تجربه گرفته، اهمیت شناخت عمیق افراد پیش از اعتماد به آن‌هاست. فرهاد تأکید می‌کرد که هدف او از بازگویی این موارد، تخریب شخصیت نیست، بلکه روشن شدن حقایقی است که در خاطرات خدایی وارونه و تحریف‌شده به نسل جوان ارائه شده‌اند — تا کسی که به دنبال درک تاریخ جنبش توده‌ای است، با دید باز و آگاهی کامل از هر دو سوی ماجرا، قضاوت کند.
با این حال، خدایی هیچ وقت جوابی به پرسش اصلی رفیق فرهاد در مورد اینکه او چگونه هنگام پناهندگی از اتریش به آمریکا رفت، نداد. رفیق فرهاد می‌گوید که: «او به دو پرسش من در اين رابطه هيچگاه پاسخى نداد. پرسش اول چگونگى سفر قريب به يك سال او به آمريكا و بازگشتش به اتريش بود.»