با یاد پرویز حبیب‌پور
roshangari.info
ثمیلا امیرابراهیمی
نوشته زیر در روزهای اول شهریورماه بعد از دیدن کارنمای پرویز حبیب‌پور در «گالری بینا» شکل گرفت و در سایت نشریه فارسی زبان «لوموند دیپلو» (۱) منتشر شد. هرچند درروز بازگشایی این نمایشگاه، با غیبت و خبر سکته ناگهانی چند هفته‌ی پیش او مواجه شدم اما هیچ گمان نمی‌کردم که این دوستِ هنرمندِ همیشه امیدوار و استوار، ممکن است به این زودی ما را ترک کند. به این زودی؟ بله پرویز حبیب‌پورچنین مردی بود. در نودسالگی هنوز به گفته خود با دلی جوان و پراز شوق زندگی و انگیزه‌ی یاد‌گیری، به فرداهایش می‌اندیشید.
چند هفته بعد وقتی با اجازه همسرهنرمندش به عیادت او رفتیم، پرویز همچنان دربستر و نیمه هشیار، بین دو جهانِ بود و نبود، پرسه می‌زد. افسوس که سرانجام در شانزدهم آبان ماه بعد از سه ماه نبرد دلیرانه با مرگ، تسلیمِ این گریز‌ناپذیر شد و رفت…
با رفتن او و از دست دادن شهاب موسوی‌زاده در خردادماه سال گذشته، من دو رفیق هنرمندم را از دست دادم. هرچند فاصله‌های زمان و مکان ما را از هم دور نگهداشته بود اما دوستی و همدلی بر‌قرار بود. برای معرفی کار و شخصیت این هر دو هنرمند و به ویژه برای شهاب موسوی‌زاده که نیمی از عمرش در جدایی از سرزمین و جامعه ایران – اما نه از تاریخ آن – گذشت، جز اندک قلم زدن کاری در خورنکرده‌ام. اینک راه باریک این دو هنرمند سخت‌کوش و با مرام دراین دنیای ابراندود به پایان رسیده است اما دلخوش و امیدوارم که به لطف جوانان آینده قدر آثار آن‌ها بیشتر دانسته خواهد شد. به قول احسان طبری شاعر: «وگر در گور جای ماست، رسم ما روا گردد / که کار آدمی باقیست ور جسمش فنا گردد.»
پرویز حبیب‌پور: « نی‌زنی در راه…»
نُه دهه زندگی پربار پرویز حبیب‌پور و نمونه‌هایی از بیش از هفت دهه کار هنری او اینک در شهریور ۱۴۰۵ در گالری «بینا» به نمایش در‌آمده است. این مجموعه هرچند بسیار فشرده و خلاصه، اما بدقت برگزیده و چیده شده تا مراحل زندگی، اندیشه و تحول هنری او را در طول یک زندگی پرماجرا و کم هیاهو نشان دهد.
حبیب پور یک نقاش رئالیست به معنای حقیقی است. آثار او هرگز به بازنمایی منفعل واقعیت محدود نبوده بلکه همواره معطوف به واکاوی و نقد عینیات و پدیده‌های اجتماعی است. تفکر انتقادی او از اولین آثار دوره جوانیش مشهود است . درون‌مایه‌های همیشگی کار او را می‌توان درچند مفهوم خلاصه کرد: نمایش بی‌عدالتی و استثمار در کار و زندگی مردم فراموش شده، نقد نظامی‌گری و ارتجاع مذهبی، تجلیل و بزرگداشت صلح و آزادی و پیشرفت.
پیرامون این مفاهیم همه‌بشری است که او موضوعات خاص خود را در زندگی روزمره تهیدستان، در مواجه با نیروهای جنگ طلب و سرکوب‌گر و در مبارزه و عصیان مداوم مردم علیه خشونت و ناکامی ترسیم می‌کند. سوگیری تفکر او نه یک انتخاب روشنفکرانه، بلکه برآمده از سرگذشت و تجربه زیسته خود اوست. نمونه‌هایی از کارهای اولیه دوره نوجوانی او در سنت واقعگرایی که با آموزش‌های اولین استادش «هوشنگ پیمان» در ایران شروع شد در این نمایشگاه وجود دارد. از همان زمان توجه او به فجایع پنهان و عادی شده زندگی روزمره، در دو نقاشی «تصادف» و «درانتظار مشتری» در سال ۱۳۳۷ مشهود است.
حبیب پور دراوایل دهه ۴۰ برای یاد‌گیری بیشتر نقاشی در مکتب استادان واقع‌گرای روس به‌طور غیر قانونی از ایران به شوروی می‌رود و در آنجا در نتیجه سوءظن و اتهام واهیِ ارتباط با ساواک ایران، در طول چهارسال زندان و نظارت شوروی، به یاد‌گیری نقاشی ادامه میدهد. اما از بدِ روزگار پس از بازگشت به ایران، این بار توسط ساواک به اتهام جاسوسی برای شوروی به زندان می‌افتد و از سال ۴۷ تا ۵۲، پنجسال را در زندان‌های مختلف قزل حصار و قصر و اوین و غیره می‌گذراند.
با این همه، عشق و ایمان حبیب‌پور به نقاشی و نیاز به بیان دیده‌ها و اندیشه‌های خود، در همان دوره زندان هم فروکش نمی‌کند و به آفریدن نقاشی‌های ماندگاری چون «خداحافظی» و «روزنامه خوانی» منجر میشود. در سال ۱۳۵۴ حبیب‌پور اولین نمایشگاه فردی خود را با مجموعه‌ای مرکب از نقاشی‌های زندان و نقاشی‌های منظره در «تالار نقش» برگزار می‌کند. او یک چهره‌نگار توانا و یک منظره‌ساز شیفته طبیعت است. پرتره‌های پر احساس و صمیمانه‌اش از مادر و همسر و بستگان همراه با خود نگاری‌هایش در دوره‌های مختلف، سویه روانشناسانه و فردی کارش را نشان میدهد و منظره‌نگاری‌هایش در دامان گسترده طبیعت همراه با تحولات سبکی کارش ادامه پیدا می‌کند.
حبیب پور در طول اسارت و اقامت کوتاهش در شوروی، سبک واقع‌گرای خود را بر اساس آموزش‌های واقعگرایان توانایی چون رپین و سوریکف و سپس نقاشان نوگراتر مکتب «سیّاران» (۲) از جمله کویینجی، سروف، لویتان و دیگران تکامل داد و با نقاشی ویژه و گسترده دوره رئالیسم سوسیالیستی شوروی از نزدیک آشنا شد اما مدتی پس از بازگشت به ایران برای شکل دادن به زبان خاص نقاشی خود، تجربه‌ها و جستجوهای تازه را آغاز کرد. آنچه او آگاهانه و به سود قدرت و تازگی محتوای اندیشه و موضوع کار خود کنار گذاشت طبیعت‌گرایی و بازنمایی عینی بود. در طول چند دهه آزمایش و تجربه، در حالیکه از نظر محتوایی همچنان به واقعگرایی اجتماعی وفادار است، ترکیب‌های تازه‌ای از کوبیسم، سمبولیسم، گرافیسم و کاریکاتور در کارهای خود می‌آزماید.
در دهه پنجاه شمسی و در فضای هنری نمایشی و توریستی دوره پهلوی، حبیب‌پور در تابلوهایی چون واریاسیون‌های «تن کالا»،«صاحبان نفت»، « پسته خندان کن‌ها» و برج‌های شهری، مسایل عمیق سیاسی- اجتماعی به ویژه فقر، استعمار، سرکوب، تبعیض جنسیتی، اختلاف طبقاتی را به چشم نابینایانِ این امور می‌کشاند. در کارنمای اخیر گالری بینا آنچه بیش از همه تازگی دارد ارائه اسکیس‌ها ومشق‌های تمرینی نقاش پیش از شروع کار نهایی است. در اینجاست که ما روش مطالعاتی و صبورانه واقعگرایان بزرگ را می‌بینیم و ارزش واقعی کار نهایی آن‌ها را درک می‌کنیم.
اما برجسته‌ترین و یادمانی‌ترین دوره کار پرویز حبیب‌پور بی‌تردید در مجموعه‌های «انقلاب» و «جنگ» گرد آمده است. حبیب‌پور از معدود نقاشانی است که پا به پای روزهای انقلاب، به قول مسکوب «سرگذشت اجتماع» را نقاشی و ثبت کرد.
تابلوهای رنگین و با شکوه بعد از باران، در سنگر، راهنمای انقلابی و غیره با رنگهای گرمِ سرخ و زرد، التهاب آتشین آن روزها را نشان میدهد. در حالیکه اسکیس‌ها و تابلوهای «روز اول مدرسه» با کودکان بسته بندی شده، و «هردو جهت پیروز» با قربانیان متقابل ایران و عراق و «استکبار» با حمله لاشخورهای جنگ‌افروز به غنایم سرزمین؛ رنگهای سرد و مرده و خاکستری، فضای افسرده و غمگین دوره جنگ هشت ساله را تداعی می‌کند. در این نقاشی‌ها حبیب پور از طبیعت گرایی فاصله بیشتر می‌گیرد و گاه برای تاکید بیشتر بر مفهوم و ایده خود، انسان‌ها را به شیوه‌ای انتزاعی و نمادین به شکل جعبه‌ها یا تابوت‌های هندسی، ترسیم می‌کند. مجموعه نقاشی‌های خاکستری روز اول مدرسه، نه تنها نشان دهنده تغییر در رنگ و فرم و حس و حال نقاشی، بلکه گویای چرخش دردناک در جامعه‌ای است که از سر‌زندگی و شور و گرمای سا‌ل‌های اول انقلاب دور شده و هنوز به یک دهه نرسیده در سرما و بیرنگی و خشکی و بیگانگی انسان‌ها فرو رفته است. در همین دوره مجموعه نقاشی‌های «شب عید» با تنوع‌های رنگی سرد و گرم، وجه دیگری از تداوم زندگی و گرامیداشت آیین نوروز را در سخت ترین لحظات جنگ و زندگی مردم نشان میدهد. در جریان این تحول بیرونی و درونی، تاکید بر مفهوم و ایده‌ی اصلی، با اغراق و ساده‌سازی هندسی در شکل برجسته‌تر میشود.
اما این دوران خاکستری و اندوهزا برای نقاشِ سرسخت و امیدوار خرد‌کننده نبود و او بسیار زود به رنگهای گرم و درخشان و نقاشی‌های پراز جزییات رنگین بازگشت و نگاهش به سوی زندگی، صلح، موسیقی و شادی چرخید. نقاشی‌های پرحرکتی مانند «آذربایجان» و «در دو جهت» در تداوم سنت واقعگرایی اجتماعیِ آرمانی و همبستگی و مقاومت انسان‌ها در برابر سرکوب و میلیتاریسم محصول این دوره است.
در بلندای روزی به اندازه یک قرن، و در فضایی که رسوبات فرهنگی رایج با پیروی از سیاست‌های هنری جهان غرب هر انچه به صراحت بوی پیام و تعهد و نقد اجتماعی و عدالتخواهی میدهد زیر انگ‌های کلیشه‌ای «تصویر سازی» یا «هنرمبتذل رئالیسم سوسیالیستی» طرد می‌کند، حبیب پور دور می‌نشیند و با استمرار و تجربه، علاقه عمیق خود را به هنر واقع‌گرای اجتماعی با دفرماسیون کوبیستی، گرافیسم، هجو و کاریکاتور ترکیب می‌کند. آزادی خلاقیت او در روند ساختن زبانی خاص و تازه، تا مرز ترکیب همه این گرایش‌ها پیش می‌رود بی آن‌که هرگز از دغدغه اصلی خود، یعنی آفریدن تصویر«سرگذشت اجتماع» دست بکشد.
گمان میکنم درک عمیق و درونی حبیب‌پور از «رئالیسم سوسیالیستی» باعث شد که او حتی سال‌ها پس از بازگشت از شوروی، دست به همان تحول و نو‌آوری درشکل و زبان کار خود بزند که برخی نقاشان طراز اول شوروی در دردهه‌های متاخر نظام شوروی تجربه کردند. او نیز مانند طاهر سالاحف، ویکتور پوپکف، پیوتر اوسوفسکی، گئورگی نیسکی از طبیعت‌گرایی فاصله گرفت ومانند آنان به مرحله «نئورئالیسم» و «سبک سخت یا قاطع»(۱) روی آورد. البته این تحول هم در هنر شوروی وهم در کار حبیب‌پور، ادامه سنت قرن نوزدهمیِ «سیاران» و کارهنرمندان برجسته دهه‌‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ چون آرکادی پلاستف، پتروف ود‌کین، دِینِکا و گیلی کورژف بود. حبیب‌پور نیزمانند آن‌ها، ساختن زبانی تازه، صریح و با قدرت برای بیان موضوعات و محتواهای وسیع و پیچیده آستانه انقلاب را ضروری می‌دید. اما برخلاف بسیاری هنرمندان این دوره در ایران و جهان، درگیری با زبان تازه، هرگز محتوا و مفاهیم انسانی و مترقی آثار او را کمرنگ و زایل نکرد.
در دهه نود، اندیشه و احساس حبیب‌پوردر نقاشی‌های پراز جزییات رنگین و ریتمیک و هندسی شکل می‌گیرد. طراحی در خط‌های پهن و سیاه خود‌نمایی می‌کند و فرم‌های مشخص و ریتم‌های مکرر در نقاشی‌هایی مانند «رژه» و «ژنرال‌ها» مفهوم و ایده را نه تنها در موضوع بلکه بیشتر در شکل و زبان کار منتقل می‌کند. در این دوره منظره‌ها نیز به سمت انتزاع هندسی می‌گروند. همچنان که «دورنمای ساوالان» و «تخت سلیمان» در اشکال بزرگ تخت و پر نور یا منظره خیالی و منظم باغ ایرانی در ستون‌ها و سروهای بلند سایه فکن بر آب «چهار باغ اصفهان» دیده می‌شوند.
محتوای نقاشی های حبیب‌پور همواره گرد کار و زندگی مردم می چرخد و رو به‌عدالت و انسانیت، هنر و فرهنگ، صلح و زیبایی پیش می‌رود. او بی‌اعتنا به سلطه‌ی جوّ هنری دوره‌های اخیر و در دورانی که اکثر آثار هنری به‌انبوه درهمی از اجناس به ظاهر متنوع و «خاص» تبدیل شده و در قفسه کالاهای خوش فروش و بازاری نشسته‌اند، با صداقت و شجاعت آنطور که خود می‌خواست و دوست داشت نقاشی کرده است. بسیاری از نمونه‌های هنرهفتاد ساله او به ویژه کارهای دهه پنجاه و دوره انقلاب او شایسته نگهداری در موزه هنرهای معاصر است. افسوس که بعد از نزدیک به نیم قرن پس از انقلاب ما هنوز موزه هنرهای معاصری به معنای واقعی نداریم تا آثار هنری برآمده از لحظات تاریخ معاصرخود را به نسل‌های آینده بسپاریم.
اما هر چه بود و هر چه هست… پرویز حبیب‌پور همچون نی زنی است که هنوز و همچنان بقول نیما « دایم می‌نوازد نی در این دنیای ابراندود/ راه خود را دارد اندر پیش ..
۱- https://ir.mondediplo.com/2026/08/article5800
۲- برای مطالعه تاریخ مختصر نقاشی روسیه و شوروی به بخش «کتاب‌ها» در سایت لوموند دیپلوی فارسی رجوع کنید: نگاهی به نقاشی روسیه از کهن تا کنون( پنج قسمت. ترجمه و تالیف: ث. امیرابراهیمی).
بخش دوم «هنر آکادمیک و جنبش سیاران» https://ir.mondediplo.com/article5474
بخش چهارم از هنر روسیه و شوروی« تولد و استقراررئالیسم سوسیالیستی»
https://ir.mondediplo.com/article5500
ثمیلا امیرابراهیمی
ثمیلا امیرابراهیمی ۱۳۲۹
نقاش ایرانی. در بیشتر آثار او ضدیت مفاهیمی چون نور و تاریکی یا سطح و حجم تجلی یافته و در برخی از آن‌ها از کلاژِ عکس، نقاشی و متن بهره برده است. در سال ۱۳۵۱ از دانشکده حقوق و علوم سیاسیِ دانشگاه تهران و درسال ۱۳۵۷ از دانشکدۀ هنرها و صنایع دستی کالیفرنیا در اوکلندِ امریکا مدرک کارشناسی خود را دریافت کرد . او در سال ۱۳۵۲ یک دوره حکاکیِ روی فلز و چاپ دستی (کالکوگرافی) را در «مدرسه عالی طراحی برای هنر و صنعت در پاریس» گذراند و از سال ۱۳۵۱ تا کنون به ترجمه و تالیف مقالات و جستارهای هنری در نشریات مختلف فرهنگی و هنری مشغول بوده است.